Kapitelak, mentsulak, gargolak eta ezinezko izakiak mendeetan zehar zaindu dituzte Santiago Bideko eliza asko. Ez daude kasualitatez: sinboloz, beldurrez, oharraz eta ezezagunarekiko liluraz betetako Erdi Aroko hizkuntza baten parte dira.
Donejakue Bideko eliza erromaniko batean sartzen denak normalean ataria, absidea, zutabeak edo leiho txiki batetik sartzen den argia bilatzen du. Baina ondo begiratuz gero, lasai ez diren beste biztanle batzuk agertzen dira: animalia zitalak, kiribildutako sugeak, barailak irekita dituzten munstroak, gizakiaren eta piztiaren arteko irudi hibridoak eta amesgaizto batetik ihesi diruditen izakiak.
Kapiteletan, mentsuletan, mentsuletan, erlaitzetan eta gargolatan daude. Mendeetan egon dira bertan, erromesak, bizilagunak eta bidaiariak behatzen. Eta gaur egun apaingarri bitxi sinpleak badirudi ere, in Erdi Aroa Askoz funtzio sakonagoa zuten.
Hitzik gabe hitz egiten zuen artea
Erdi Aroan, biztanleriaren gehiengoak ez zekien irakurtzen. Horregatik, elizak ez ziren gurtza-lekuak bakarrik: benetako harrizko liburuak ere baziren. Bere eskulturek bibliako istorioak irakasten zituzten, arau moralak transmititzen zituzten eta bekatuaren arriskuak gogorarazi zizkiguten.
Lengoaia bisual horren barruan, munstroek leku garrantzitsua hartzen zuten. Ez ziren dekorazio xelebreak. Gaitza, kaosa, beldurra, tentazioa edo gizakiak mehatxatzen zituzten indar ilunak irudikatzeko modu bat ziren.
Bideko eliza batera nekatuta iristen zen erromes batek giza irudiei hozka egiten dien lehoiak, buru kezkagarriak dituzten txoriak, deabru bihurrituak edo gorputzak inguratzen dituzten sugeak aurki ditzake. Irudi haiek euren kabuz hitz egiten zuten. Abisatu, harritu eta begiratzera behartu gintuzten.
Piztiak, deabruak eta izakiak nahastuta
Arte erromanikoan zizelkatutako izaki asko ez dira zehazki errealitatekoak. Animalia mistoak, izaki fantastikoak edo irudi deformatuak dira. Batzuetan narrasti baten gorputza eta txoriaren hegoak dituzte. Beste batzuk, giza aurpegia duten lehoiak dirudite. Besteak irensten dituzten edo minaren, harriduraren edo izuaren adierazpen gehiegizkoak erakusten dituzten zifrak ere agertzen dira.
Gainezka dagoen irudimen hori ez da fantasia artistiko soil gisa ulertu behar. Erdi Aroko mundua bizitzaren ikuspegi sinboliko sendo batekin bizi zen. Denak izan lezake esanahi bat. Munstro bat ez zen munstro bat bakarrik: bekatua, harrotasuna, lizunkeria, zigorra edo arimarentzat arriskua irudika zezakeen bide zuzenetik aldenduz gero.
Eta Santiago Bidean, hainbeste erromes ibiltzen ziren fedeak hunkituta, mezu hark are indar handiagoa hartu zuen.
Gargolak: beldurra eta erabilgarritasuna
Irudi deigarrienen artean gargolak daude, batez ere erromanikoaren ondorengo tenpluetan, jada gotiko eta beste estilo batzuen barruan. Askok pizti mehatxagarrien itxura dute, aho zabalik eta gorputz tentsiodunak, fatxadatik jauzi egitekotan baleude bezala.
Baina gargolak ez ziren irudi beldurgarriak soilik. Funtzio praktikoa ere bazuten: euri-ura eraikinaren hormetatik urruntzea. Hau da, eskultura bihurtutako hustubideak ziren.
Nahasketa liluragarria da: irudimen sinbolikoarekin konpondutako behar arkitektoniko bat. Piztiaren ahotik ura atera zen, munstroa bera teilatutik tu egingo balu bezala.
Bidea sakratuaren eta basatien arteko muga gisa
Santiago Bideak herriak, mendiak, lautadak eta hiriak zeharkatzen ditu, baina Europako irudimen espiritualean zehar ere egiten du. Bideko elizak aterpe, otoitz eta atsedenleku ziren. Hala ere, desordena, bekatuari eta sakratutik kanpo mehatxatzen zuen mundu basatiari beldurra ere islatzen zen bere hormetan.
Horregatik, ez da arraroa izaki hauek Bideko hainbeste tenplutan agertzea. Erdi Aroko erromesak ez zuen bidaia mugimendu fisiko gisa soilik ikusten. Barne borroka ere izan zen. Santiago aldera ibiltzeak zamak atzean uztea, probak gainditzea eta arrisku anitzen aurrean, benetakoak zein espiritualak, tinko mantentzea suposatu zuen.
Testuinguru horretan, harrizko piztiek oroigarri gisa funtzionatzen zuten: gaizkia existitzen da, tentazioa ezkutatzen da eta arimak adi egon behar du.
Dena ez zen beldurra
Hala ere, eskultura horiek mehatxu soil batera murriztea gutxiespena litzateke. Erdi Aroko arteak ere harridura, umore arraroa eta groteskoaren gustua zituen. Zenbait figurak beldurgarriak baino ludikoagoak dirudite. Beste batzuek sormena ia gainezka erakusten dute.
Horrek gogorarazten digu Erdi Aroko harginak ez zirela aginduen betearazle soilak. Askok berezko mundu bat utzi zuten harrian, irudimenezko izakiez, bestiarioetatik, kondairetatik, tradizio herrikoiez eta erlijio-sinboloez oinordetzan jasotako ikuskerez populatua.
Horiei esker, bigarren irakurketa bat gordetzen dute gaur Caminoko elizek: fedearen istorioa ez ezik, Erdi Aroko irudimenarena ere kontatzen dute.
gora begiratu
Agian horixe da gaurko erromesaren ikasgairik ederrenetariko bat. Batzuetan Caminoko eliza baten aurretik pasatzen gara begiratu gabe. Sartu, argazki azkar bat atera eta oinez jarraituko dugu. Baina gure buruen gainean harrizko unibertso oso bat dago deskubritzeko zain.
Nahastuta dauden animaliak dituzten hiriburuak, zerua desafiatzen duten gargolak, bazter batean makurtuta dauden izakiak eta erromes belaunaldiek mendeetan zehar behatzen dituzten munstro ezkutuak.
Bidearen parte dira. Beren istorioa ere kontatzen dute. Eta gogorarazten dute, pantailak existitu baino askoz lehenago, Erdi Aroko artistek bazekitela begia harrapatzen eta irudimena pizten.
Santiago Bidea ez baita bakarrik ibiltzen: izakiz izaki behatu, interpretatu eta, batzuetan, deszifratu ere egiten da.
