Pode un raio de sol converterse no narrador dunha historia tallada hai oito séculos? Na igrexa de San Juan de Ortega, no Camiño Francés ao seu paso por Burgos, un capitel románico recibe luz directa arredor dos equinoccios de primavera e outono. A iluminación abrangue escenas da Anunciación e da infancia de Xesús e converteu esta pequena obra de pedra nunha das curiosidades artísticas do itinerario xacobeo.
O fenómeno coñécese como o luz equinoccial. Segundo informan o santuario e a Deputación de Burgos, prodúcese ao redor do 21 de marzo e o 22 de setembro, cando a posición solar permite que un feixe chegue ao capitel desde unha ventá do templo. A observación depende das condicións de luz e de se se permite o acceso.
San Juan de Ortega: igrexa que nace para acoller aos peregrinos
San Juan de Ortega está situado na provincia de Burgos, dentro do Camiño Francés. A súa igrexa está vinculada a Juan de Quintanaortuño, discípulo de Santo Domingo de la Calzada, cuxo traballo está relacionado co coidado dos camiñantes e a preparación de pasos do percorrido.
O edificio permítenos ler diferentes épocas da arquitectura. O presbiterio é románico, do século XII, mentres que outras partes, como a porta e varios ensanches, pertencen á época gótica. A Deputación de Burgos sitúa importantes intervencións no século XV.
Quen cruza as súas portas non visita, xa que logo, un monumento dunha soa época. Busca un grupo que foi medrando co paso do tempo, vencellado tanto ao culto como á acollida dos que se dirixían a Compostela.
O capitel da Anunciación: unha historia en pedra
A peza principal é coñecida como a Anunciación ou capitel de Nadal. En lugar dunha decoración puramente vexetal, ofrece unha secuencia de escenas relixiosas que o espectador pode seguir arredor da pedra.
Primeiro aparece o arcanxo Gabriel ante María. A Visitación represéntase a continuación, co abrazo entre María e a súa curmá Isabel. A historia continúa co Nacemento, onde se recoñece o pesebre, as figuras que atenden a María e a presenza de san Xosé. O ciclo tamén inclúe o anuncio do anxo aos pastores.
Para unha sociedade na que as imaxes tiñan unha función didáctica fundamental, estes relevos permitían transmitir episodios relixiosos sen depender dun texto escrito. A capital sintetiza unha historia complexa nun espazo moi reducido.
Recreación artística inspirada na escultura románica. Non é unha fotografía da capital orixinal.
A luz equinoccial de San Juan de Ortega
Dúas veces ao ano, en datas próximas aos equinoccios, o sol da tarde entra no templo nun ángulo que ilumina o relevo. Fontes do patrimonio sitúan o fenómeno ao redor das cinco da tarde en hora solar, que non debe confundirse directamente coa hora do reloxo.
A web do santuario ofrece como referencias as 18:00 h. o 21 de marzo e ás 19:00 h. o 22 de setembro. Son datas e horas indicativas asociadas ao fenómeno, non unha garantía de visibilidade para ningún ano ou día. A cuberta de nubes e as condicións específicas poden impedir que se observe.
A lectura simbólica é especialmente suxestiva: a luz que avanza sobre as escenas evoca a Anunciación e o Nacemento. Non obstante, é importante distinguir esta interpretación relixiosa do feito físico da ilustración. Tampouco se pode afirmar simplemente que coñezamos con certeza todas as intencións dos construtores medievais.
El O románico estendeuse polas rutas de peregrinación, onde mosteiros, igrexas e hospitais ofrecían ao camiñante espazos de descanso, imaxes e rituais compartidos.
Unha parada para mirar lentamente o Camiño Francés
San Juan de Ortega convida a parar máis aló da fotografía rápida. Paga a pena contemplar a cabeceira, distinguir os elementos románicos das ampliacións posteriores e buscar con paciencia os personaxes do capitel. O Instituto Cervantes tamén recolle esta peza no seu percorrido cultural polo Camiño de Santiago.
Se o obxectivo é observar a luz equinoccial, convén consultar previamente co santuario as condicións de visita e non organizar unha etapa contando co fenómeno necesariamente para ser visto.
En RTV Camiño de Santiago percorremos outros aspectos deste patrimonio, dende os templos históricos do Camiño ata que as sorprendentes figuras da súa escultura medieval.
En San Xoán de Ortega, a pedra conta a historia e a luz permite descubrila doutro xeito: un motivo máis para camiñar cos ollos abertos ao patrimonio.
Fontes: Deputación Provincial de Burgos, Santuario de San Xoán de Ortega e Instituto Cervantes.
