Nunha curva do val do Deva, moi preto do desfiladeiro da Hermida, Santa María de Lebeña conserva unha das arquitecturas máis singulares da Cantabria medieval. Construída no século X, combina arcos de ferradura, piares compostos e un sorprendente conxunto de bóvedas. Para os que percorren o Camiño Lebaniego, a igrexa é unha parada onde a historia da peregrinación se atopa coa dos antigos mosteiros e a arte prerrománica.
O edificio non impresiona polo seu tamaño. Desde a estrada e dende o camiño que baixa de Cicera, o primeiro que chama a atención é a súa integración na paisaxe: pequenos volumes de pedra, tellados de tella e montañas que pechan o horizonte. Pero esa discreción exterior non anticipa a complexidade do seu interior.
A igrexa pertence ao concello de Cillorigo de Liébana e está situada preto do segundo escenario oficial da Estrada Lebaniego. Non é un monumento illado da viaxe. Representa unha parte esencial da cultura xurdida en Liébana moito antes de que as actuais rutas fosen marcadas para os peregrinos.
Unha igrexa do ano 925 e unha lenda sobre Santo Toribio
A tradición sitúa a súa fundación arredor do ano 925 e vincúlaa aos condes Alfonso e Xusta. No cartulario de Santo Toribio hai unha historia que explica a súa relación coas reliquias veneradas no mosteiro libanés. Segundo ese relato, os condes quixeron trasladar o corpo de Santo Toribio á nova igrexa, pero quedáronse cegos ao intentar facelo e recuperaron a vista cando se deron por vencidos.
É un lenda medieval, non un episodio que se poida presentar como un feito probado. O seu interese é diferente: amosa a importancia que tiveron durante eses séculos as reliquias, a autoridade relixiosa e o vínculo entre lugares de culto. A propia narración vincula para sempre a Lebeña con Santo Toribio, meta espiritual do Camiño Lebaniego.
O século X foi unha época de grandes transformacións no norte peninsular. En territorios montañosos como Liébana desenvolvéronse comunidades relixiosas e pequenas igrexas vinculadas a familias poderosas, facendas rurais e redes de comunicación antes que os camiños modernos. Santa María de Lebeña permítenos contemplar un dos testemuños materiais máis destacados dese contexto.
O templo foi recoñecido como monumento nacional en 1893, precursor da súa actual protección patrimonial. A finais do século XIX engádese un campanario independente, máis recente que o edificio principal. O pórtico e a sancristía tamén corresponden a etapas posteriores. Polo tanto, aínda que hoxe a vexamos como un todo, non todas as súas partes foron construídas ao mesmo tempo.
Por que os seus arcos de ferradura fan de Lebeña unha xoia prerrománica
Ao entrar descóbrese unha igrexa moi diferente ás grandes naves románicas que os peregrinos poden ver noutras rutas. A planta é rectangular, de aproximadamente 16 por 12 metros, con tres naves e tres ábsidas paralelas. A nave central é máis ampla e máis alta que as laterais, aínda que o conxunto mantén unha escala reducida.
Os soportes constitúen unha das súas principais achegas arquitectónicas. Os piares teñen núcleo cadrado e columnas anexas, solución que anticipa procedementos máis tarde habituais na arte románica. Os capiteis teñen unha decoración de inspiración corintia, con formas vexetais que se deben observar lentamente.

Entre os piares aparecen arcos de ferradura, relacionados coas tradicións artísticas da época e influencias hispanomusulmás. O arco triunfal do presbiterio está tamén enmarcado por un alfiz, recurso ornamental que reforza a súa singularidade. Nas cabeceiras hai arcos de medio punto, polo que conviven diferentes solucións formais.
A portada interior ofrece outra lección de arquitectura. As bóvedas de canón non están todas dispostas no mesmo sentido: nalgunhas zonas están orientadas lonxitudinalmente e noutras transversalmente. Esta organización axuda a distinguir os espazos, reparte as cargas e amosa o dominio técnico dos que construíron a igrexa.
Tradicionalmente utilizouse o termo "mozárabe", aínda que tamén se fala da arte de repoboación e se recoñecen influencias da arquitectura asturiana. Estes nomes responden aos debates da historia da arte. Para o visitante, o relevante é observar as solucións concretas que conserva o edificio e comprender que a arte medieval non se desenvolveu en compartimentos pechados.
A fronte do altar e a Virxe do Bo Leite
No seu interior destaca un antigo frontal de altar de gres, tallado cunha composición de círculos e motivos xeométricos. O seu deseño non precisa de grandes dimensións para chamar a atención: invita a imaxinar como se organizaba o espazo litúrxico nunha pequena igrexa do século X.
A decoración inclúe un círculo principal rodeado por outros motivos circulares e radiais. Os estudos sobre o templo propuxeron interpretacións simbólicas relacionadas coa luz, a orde do mundo e as crenzas cristiás. É conveniente distinguir estas lecturas dos elementos materiais que realmente se poden observar: a peza, as súas formas e os seus trazos de talla.
O retablo é posterior, da época barroca. É o fogar do coñecido Virxe do Bo Leite, tamén chamada Virxe de Belén, unha talla gótica do século XV que representa a María dando o peito ao Neno. A imaxe engade outra época artística ao pequeno santuario.
A talla tamén protagonizou un episodio recente da súa historia: foi roubada en 1993 e recuperada pola Garda Civil en 2001, xunto con outras obras de arte sacra. O feito lémbranos que a protección dun monumento non remata coa conservación dos seus muros; Tamén afecta ás pezas que custodia e á memoria cultural que representan.

Unha igrexa medieval rodeada pola paisaxe de Liébana
O exterior permite recoñecer os volumes das tres naves, os distintos niveis das cubertas e a sobriedade dos muros. A cachotería combínase con sillares en zonas estruturais, e baixo as cornixas aparecen modillóns labrados. Algunhas reproducen motivos xeométricos e flores de seis pétalos.
O pórtico e a sancristía, incorporados á época barroca, modificaron o aspecto do templo sen borrar o seu carácter medieval. O campanario independente, construído no século XIX, adoita aparecer nas fotografías máis coñecidas e axuda a recoñecer o conxunto desde a distancia.

A igrexa tamén mantén unha estreita relación coa súa contorna máis próxima: o cemiterio, os camiños, as árbores e a parede rochosa do val. A súa localización explica parte do seu atractivo. Santa María non foi construída para dominar unha gran praza urbana, senón para servir a unha comunidade nun lugar onde as comunicacións sempre dependían do relevo.
Para os peregrinos, a parada ofrece un interesante contraste co día. Quen descendeu de Cicera pode atopar un momento en Lebeña para deterse antes de afrontar a subida por Allende cara a Cabañes. Non convén, porén, improvisar o acceso nin esquecer que se trata dun templo con uso relixioso e normas de visita.
Como Santa María de Lebeña encaixa na segunda etapa do Camiño Lebaniego
A etapa oficial entre Cades e Cabañes atravesa diferentes vales e outeiros. Desde Lafuente ascende cara a Burió e o outeiro de Hoz, para despois descender cara Cicera e continúa por bosques e camiños que levan á contorna de Santa María de Lebeña. A seguinte parte da ruta pasa por alí Allende e gaña altura ata Cabañes.
É un día esixente. Se queres visitar a igrexa no interior, revisa a apertura e deixa espazo suficiente para continuar despois. Os camiños de montaña poden ser esvaradíos baixo a choiva e as conexións preto da N-621 requiren atención á sinalización e ao tráfico.
O Perfil de Lebeña da Guía RTV Viva Recolle información sobre a vila, a continuidade do Camiño e a información de contacto dos visitantes. A memoria monumental complementa esta ficha: ofrece unha lectura máis pausada dos arcos, dos capiteis, do altar e da historia do templo.
Esta relación entre ruta e patrimonio axuda a entender que o Camiño Lebaniego non é só unha sucesión de etapas. Pasa por lugares que conservan lembranzas das formas de vida, crenzas e técnicas construtivas de diferentes épocas. En Lebeña, ese recordo vese na pedra.
Horarios, entradas e consellos para visitar Santa María de Lebeña
A documentación institucional indica que existe un servizo de visitas guiadas, aínda que os seus horarios e períodos de servizo varían ao longo do ano. Polo tanto, non é prudente garantir un único horario para todas as datas. O Concello de Cillorigo de Liébana facilita o teléfono 647 405 894 para información de visitantes. O directorio da Fundación Camiño Lebaniego tamén ofrece o número de teléfono 942 840 317 para comprobar as condicións.
Antes de ir, confirma a apertura, a tarifa actual, se haberá visita guiada e se permiten fotografías. Durante as celebracións relixiosas pódense suspender as visitas turísticas. Respecta os espazos de culto, evita tocar elementos históricos e consulta as mochilas e as regras do grupo.
Se fas a etapa a pé, lembra que a visita pode alterar a túa hora de chegada a Cabañes. É recomendable levar auga e consultar con antelación o aloxamento onde vai pasar a noite, sobre todo en temporada alta ou cando o tempo é inestable.
Santa María de Lebeña é un deses monumentos que premian unha mirada coidada: un pequeno edificio, construído hai máis de mil anos, que conserva algunhas das claves para comprender a arquitectura medieval e a historia cultural do Camiño Lebaniego.
Créditos fotográficos e documentación
Fotografías da igrexa de Santa María de Lebeña (01, 03, 06 e 08): Simon Burchell, Wikimedia Commons, licenza CC BY-SA 4.0. Imaxes redimensionadas e optimizadas para RTV . A imaxe destacada non se repite dentro do artigo.
Fontes: Fundación Camiño Lebaniego, Santa María de Lebeña; historia e arquitectura do templo; Concello de Cillorigo de Liébana.















